अथ कांश्यपात्रसम्पुटदानम्
पुरूषोत्तममासको व्रत लिन, सबै नियम पालनगरेर पूजा गर्न पनि नसक्ताका लागि र व्रत लिएर यथाशक्ति नियम पालन गरी पूजालगाउँदा समेतकालागि हुने –
पुरुषाेत्तममासमा अपूप(मालपुवा) दान गर्ने सङ्कल्प प्रस्तुत गर्दछु-
पहिले कर्म पात्र बनाएर प्रतिज्ञा सङ्कल्प गरी ब्राह्मण वरण गर्ने–
ॐअद्येह अमुकगोत्रः अमुकप्रवरः अमुकनामशर्माहम् / अमुकनामदेवी अहम् / मम अस्मिन् पुरुषोत्तममासि राधासहितश्रीपुरूषोत्तमप्रीतये पुरूषोत्तममासव्रतसिद्धये सोपस्करं त्रयत्रिंशदपूपदानमहं करिष्ये , तत्कर्मणि अमुकगोत्रम् अमुकनामशर्माणं ब्राह्मणम् अपूपदानग्रहीतृत्वेन त्वामहं वृणे `इति।
यस्तो सङ्कल्प गरेर ब्राह्मणवरण गर्ने।
अनि प्रायश्चित्त गाेदान गर्ने।
त्यसपछि पहिले तल लेखिएका भगवान् पुरुषोत्तमका १/१ नाम पढ्दै काँसका थालमा क्रमशः यौटा यौटा मालपुवा राख्दै ३३ वटा माल पुवा काँसका थालमा राखिसक्ने।
ती नाम यस प्रकार छन्-
१- ॐविष्णवे नमः ,
२-ॐजिष्णवे नमः ,
३-ॐ महाविष्णवे नमः,
४-ॐ हरये नमः,
५-ॐकृष्णाय नमः ,
६-ॐ अधोक्षजाय नमः ,
७-ॐ केशवाय नमः,
८- ॐमाधवाय नमः ,
९- ॐरामाय नमः ,
१०- ॐअच्युताय नमः ,
११ॐ पुरुषोत्तमाय नमः ,
१२-ॐगोविन्दाय नमः ,
१३- ॐ वामनाय नमः ,
१४-श्रीशाय नमः ,
१५- ॐ श्रीकण्ठाय नमः ,
१६ ॐ विश्वसाक्षिणे नमः ,
१७- ॐ नारायणाय नमः ,
१८- ॐमधुरिपवे नमः ,
१९-ॐ अनिरुद्धाय नमः ,
२०- ॐत्रिविक्रमाय नमः ,
२१- ॐ वासुदेवाय नमः ,
२२- ॐ जगद्योनये नमः ,
२३- ॐ अनन्ताय नमः ,
२४-ॐ शेषशायिने नमः ,
२५- ॐसङ्कर्षणाय नमः ,
२६- ॐप्रद्युम्नाय नमः ,
२७- ॐ दैत्यारये नमः ,
२८- ॐ विश्वतोमुखाय नमः ,
२९- ॐ जनार्दनाय नमः ,
३०- ॐ धरावासाय नमः ,
३१- ॐ ब्रह्मणे नमः ,
३२-ॐ भास्कराय नमः ,
३३- ॐश्रीपतये नमः , इति।
त्यस पछि काँसका अर्का थालले ढाकी पहेला वस्त्रले छोपेर त्यसलाई धागाले सात फेरा बाँधेर ब्रह्माण्डको प्रतिनिधि बनाउने।
(दुईटा थाल गर्न नसक्ता टपरीले छोप्ने) त्यसपछि
पहेला कपडाले छोपी धागाले सातफेरा बाँधेर ब्रह्माण्डको आकारको पोको पार्ने । त्यसपछि काँसका कचौरामा घिउ राखी त्यसमा सुनकोटुक्रो राखेर बोहोतामा काला तिल राखी तिलमा पुरुषोत्तको प्रतिमा राखेर त्यो मालपुवा राखेको पोकामाथि राखेर पूर्वोक्त (माथिका ) ३३ नाममन्त्रले तिल , तुलसीपत्र , मञ्जरी फूल आदिले क्रमशः पुरुषोत्तमको पूजा गरी धूप ,बत्ती, नैवेद्य चढाउने ,नीराजनआरती गर्ने , त्यस पछि पुष्पाञ्जलि गर्ने । मन्त्र यसप्रकार छ,–
ॐ वन्दे नवघनश्यामं द्विभुजं मुरलीधरम्।
पीताम्बरधरं देवं सराधं पुरुषोत्तमम्।।
नौमि नवघनश्यामं पीतवाससमच्युतम्।
श्रीवत्सभासितोरस्कं राधिकासहितं हरिम्।।
विश्वेश्वराय विश्वाय तथा विश्वोद्भवाय च ।
नमो विश्वपते ! तुभ्यं गोविन्दाय नमो नमः।। इति।
त्यसपछि संकल्पपूर्वक दान गर्ने। पूजा गरिएका ३३ मालपुवा बाहेक अरु मालपुवाको नैवेद्य पनि चढाउने चढाएका नैवेद्य मालपुवामध्ये केही नैवेद्य सबैलाई बाँडी आफुले पनि प्रसााद ग्रहण गर्नका लागि अलग्ग राखेर अपूपदानको (मालपुवा) सङ्कल्प गर्ने-
अपूपदान संकल्प यसप्रकार छ –
ॐअद्येह अमुकगोत्रः / अमुकगोत्रा / अमुकप्रवरः अमुकनामशर्माहं / अमुकनामदेवी अहम् /( वर्माहम् , गुप्तोहम् इत्यादि) मम;अस्मिन् पुरुषोत्तममासि विपुललक्ष्मीपुत्रपौत्रायुरारोग्यैश्वर्यभुक्तिमुक्तिप्राप्तिपूर्वकं ब्रह्माण्डदानजन्यफलावाप्तये सकलान्तर्बाह्यपाप विशुद्धिद्वारा भगवत्पुरुषोत्तमप्रीतये यथामिलितोपचारैः विष्ण्वादिश्रीपतिपर्यन्तत्रयत्रिंशद्देवतात्मकविष्णुरूपिसहस्रांशुभगवत्पुरुषाेत्तमनारायणपूजनपूर्वकं पुरुषोत्तममासपर्वव्रतपरिपूर्तये पुरुषोत्तमव्रतजन्यफलसिद्धिद्वारा पुरुषोत्तमप्रीतये त्रयत्रिंशदपूपोपेतं कांश्यपात्रं ससुवर्ण- घृत – ताम्बूल-फल- दक्षिणादिसोपस्करं पुरुषोत्तमदैवतम् श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थम् अद्येह अुकगोत्राय अमुकनामशर्मणे सुपूजिताय पुरुषोत्तमस्वरूपाय ब्राह्मणाय तुभ्यमहं सम्पददे ॐ तत्सत् नमम। इति ब्राह्मणहस्ते दद्यात्।
ततः प्रार्थनां कुर्यात्–
विष्णुरूपिन् सहस्रांशो सर्वपापप्रणाशन !
अपूपान्नप्रदानेन मम पापं व्यपोहतु।।
नारायण जगद्बीज भास्करप्रतिरूपक !
दानेनानेन पुत्राँश्च सम्पदश्च विवर्धय।।
यस्य हस्ते गदाचक्रे गरुडो यस्य वाहनः।
शङ्खः करतले यस्य स मे विष्णुः प्रसीदतु।।
इति प्रार्थनां कृत्वा दानप्रतिष्ठाां दद्यात्।
दाप्रतिष्ठासङ्कल्पः–
ॐअद्य कृतैतत् पुरुषोत्तमासपर्वव्रतपूर्तिनिमित्तककांश्यपात्रस्थितत्रयत्रिंशदपूपोपेतसुवर्णघृतताम्बूलफलादिदानसाङ्गतासिद्ध्यर्थमिदं
दानप्रतिष्ठाद्रव्यं विष्णुदैवतम् श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थम् अद्येह अमुकगोत्राय अमुकनामशर्मणे पूर्वदानग्रहीत्रे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं सम्प्रददे , तत् सत् न मम।
भनी ब्राह्मणलाई दिने। अनि पूर्णपात्रो र सिधा दक्षिणा आदि गर्ने। ततः
ॐ यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपो यज्ञक्रियादिषु ।
न्यूनं सम्पूर्तां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम्।।
ॐचतुर्भिशच चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च ।
हूयते च पुनर्द्वाभ्यां स मे विष्णुः प्रसीदतु।।
ॐ अच्युताय नमः।ॐ अच्युताय नमः।ॐ अच्युताय नमः ,
ॐ सराधाय पुरुषोत्तमाय नमः ।
ॐ सराधाय पुरुषोत्तमाय नमः ।
ॐ सराधाय पुरुषोत्तमाय नमः।
भनेर ३पटक भन्ने। अनि हात जोडेर फेरि प्रार्थनागगर्ने —
तव तत्त्वं नजानामि कीदृशोS सि महेश्वरः।
यादृशोS सि महादेव तादृशाय नमो नमः।। “
भनेर भूमिमा प्रणाम गर्ने।
ततः ॐकायेन वाचेति कर्म समर्पणं कुर्यात्।ततः ब्राह्मणहस्तेन प्रसादाशीर्वादादिकं गृहीत्वाब्राह्मणभोजनं च कारयेत्।। पूजागर्दा चढाएको नैवेद्य सबैलाई प्रसाद बाँड्ने र ब्राह्मणका आज्ञाले आफुले पनि प्रसाद ग्रहण गर्ने।इति। (काँसको थाल दानगर्न नक्नेले टरीमा
नै भएनि गर्न सकिन्छ।)
ॐ सराधाय पुरुषोत्तमाय नमः।।
लेखक –
पूर्व विभागाध्यक्ष, इतिहास पुराण विभाग,
नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय
